Ocena stanu sanitarnego w województwach w zakresie skażenia bakterią Legionella w latach 2022-2024

Legionella to bakteria, która stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Jej obecność jest szczególnie niebezpieczna w miejscach, gdzie przebywają osoby starsze, pacjenci immunologiczni czy osoby z osłabionym układem odpornościowym. To właśnie ta grupa jest najbardziej narażona na ciężki przebieg choroby wywołanej przez bakterię Legionella. W związku z tym niezwykle ważne jest stałe monitorowanie oraz zapewnienie czystości mikrobiologicznej instalacji wodnych w budynkach.

Na podstawie danych udostępnionych przez Wojewódzkie Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne, przygotowaliśmy szczegółowy opis skażenia bakterią Legionella w poszczególnych województwach w latach 2022-2024. Badania jakości wody obejmowały m.in. podmioty wykonujące stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne (szpitale, ZOL) oraz inne obiekty użyteczności publicznej, takie jak DPS i hotele. Należy podkreślić, że w przypadkach wykrycia nieprawidłowości, właściciele i zarządcy obiektów podejmowali niezwłoczne i skuteczne działania naprawcze przywracające wymagany stan sanitarny.

Spis treści

Ocena skali skażenia instalacji

Ocena stanu sanitarnego instalacji ciepłej wody użytkowej (c.w.u.) w kontekście występowania bakterii Legionella, opiera się na kryteriach dotyczących liczby jednostek tworzących kolonie (jtk) w objętości wody. Zgodnie z wytycznymi Ministerstwa Zdrowia, stan skażenia instalacji dzielimy na cztery główne kategorie: brak lub znikome, średnie, wysokie oraz bardzo wysokie skażenie. Kryteria te różnią się w zależności od typu obiektu. Bardziej rygorystyczne normy (jtk/1000 ml) stosuje się w placówkach, gdzie przebywają osoby o obniżonej odporności, co ma na celu zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa dla najbardziej wrażliwych grup. Dla pozostałych obiektów stosuje się normy odnoszące się do mniejszej objętości (jtk/100 ml). Tabela 1 przedstawia szczegółowe ilości jtk bakterii Legionella oraz odpowiadające im poziom oceny skażenia.

W dalszej części artykułu, odnosząc się do danych z poszczególnych województw, zastosowano właśnie tych kategorii, aby scharakteryzować stan sanitarny instalacji wodnych.

Województwo dolnośląskie

Skażenie w poszczególnych obiektach

Szczegółowa analiza danych z lat 2022–2024 udostępnionych przez Wojewódzką Stację Sanitarno-Epidemiologiczną (WSSE) we Wrocławiu wskazuje, że skażenie bakterią Legionella utrzymywało się na zróżnicowanym poziomie w zależności od typu kontrolowanego obiektu.

Największą ilość skażonych instalacji, w analizowanych latach, odnotowywano konsekwentnie w Domach Pomocy Społecznej (DPS). Jest to szczególnie niepokojące ze względu na wrażliwą grupę pensjonariuszy. Jakość c.w.u. była kwestionowana w średnio w 20% kontrolowanych obiektów. Ponadto każdego roku stwierdzano pojedyncze przypadki bardzo wysokiego skażenia co stanowi bezpośrednie i poważne zagrożenie epidemiologiczne dla mieszkańców.

Szpitale to obiekty najbardziej kontrolowane. Jakość c.w.u. każdego roku była badana w od 150 do blisko 200 obiektów, a odsetek skażenia wynosił średnio 10%.

W hotelach najwyższy odsetek skażenia (15%, czyli 5 z 33 obiektów) i obejmujący jeden przypadek bardzo wysokiego skażenia, wystąpił w 2023 r. W 2024 r. problem znacząco zmalał, obejmując niecałe 8% obiektów (2 z 26).

Pozytywnym trendem jest sytuacja w Zakładach Opiekuńczo-Leczniczych i Pielęgnacyjno-Opiekuńczych (ZOL/ZPO), gdzie w 2024 r. na 19 skontrolowanych obiektów nie stwierdzono żadnego skażenia, podczas gdy w poprzednich latach odsetek ten utrzymywał się na poziomie 5–6%.

Skala skażenia bakterią Legionella

Wykres 1 ilustruje dynamikę kontroli i skażenia bakterią Legionella we wszystkich kontrolowanych obiektach w województwie dolnośląskim w latach 2022–2024.

Największy nadzór sanitarny odnotowano w 2023 roku, kiedy skontrolowano 374 obiekty. W roku 2022 i 2024 liczba ta była niższa i utrzymywała się na podobnym poziomie (odpowiednio 309 i 307 obiektów). Wzrost kontroli w 2023 r. można uznać za efekt reakcji na ogólnopolską sytuację epidemiologiczną.

Niestety, pomimo ciągłych działań prewencyjnych, szkoleń podnoszących świadomość oraz zwiększonego nadzoru sanitarnego, problem skażenia w regionie nie maleje. W województwie dolnośląskim, na przestrzeni analizowanych trzech lat, problem skażenia ciepłej wody użytkowej bakterią Legionella nasila się, o czym świadczy wzrost odsetka skażonych obiektów w stosunku do liczby kontroli.

Województwo kujawsko-pomorskie

Ewolucja nadzoru i skala badań

W województwie kujawsko-pomorskim można zauważyć znaczny wzrost kontroli jakości c.w.u. w zakresie skażenia bakterią Legionella zarówno przez Inspekcję Sanitarną, jak i w ramach kontroli wewnętrznej. Wojewódzka stacja sanitarno-epidemiologiczna zwiększyła swoją aktywność, o czym świadczy wzrost liczby badanych obiektów z 48 w 2022 r. i 37 w 2023 r. do 79 w 2024 r. Jednocześnie, liczba próbek pobranych w ramach kontroli wewnętrznej we wszystkich obiektach wzrosła z 1380 w 2022 r. do 2667 w 2024 r., co świadczy o rosnącej świadomości zarządców.

Poziom skażenia bakterią Legionella w poszczególnych obiektach

W placówkach opieki zdrowotnej i szpitalach, które stanowią priorytet w monitoringu ze względu na przebywanie w nich osób z osłabionym układem odpornościowym, odnotowano dużą dynamikę zmian skali skażenia. Łączny nadzór nad jakością ciepłej wody wykazał, że w 2022 roku na 510 zbadanych próbek skażenie stwierdzono w 28 (5,5%). Było to poważne ryzyko, gdyż aż 18 z nich posiadało stopień wysoki lub bardzo wysoki. W 2023 roku odnotowano znaczące nasilenie skażenia Legionellą, odsetek zakwestionowanych próbek wzrósł dwukrotnie i wyniósł 11,8%. Kolejny rok przyniósł znaczną poprawę, a odsetek skażonych próbek wyniósł 4,0%.

W Domach Pomocy Społecznej (DPS) odnotowano stały problem z zanieczyszczeniem instalacji. Skażenie sieci, głównie na poziomie wysokim, każdego roku stwierdzano w 3 lub 4 placówkach.

Podsumowanie skażenia

Wykres 2 przedstawia poziom skażenia bakterią Legionella we wszystkich kontrolowanych obiektach w województwie kujawsko-pomorskim w latach 2022–2024. Należy podkreślić, że dane te dotyczą wyłącznie badań wykonanych w ramach bieżącego nadzoru Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej i nie obejmują wyników kontroli wewnętrznej realizowanej przez zarządców obiektów.

W 2022 r. skontrolowano 48 obiektów, a skażenie stwierdzono w 31,3% z nich. Liczba kontroli spadła w 2023 r. do 37, a odsetek skażonych obiektów obniżył się do 21,6% (8 z 37). Niestety, w 2024 r. nastąpił gwałtowny wzrost liczby kontroli (do 79 obiektów) oraz wzrost odsetka skażenia do 32,9% (26 z 79 obiektów), co oznacza powrót zagrożenia do poziomu zbliżonego do 2022 roku. Wyniki te wskazują na to, że problem Legionelli jest trwale obecny w instalacjach.

Województwo lubelskie

Analiza skażenia ciepłej wody użytkowej w latach 2022–2024

Szczegółowa analiza danych z nadzoru WSSE na Lubelszczyźnie w latach 2022–2024 wskazuje na wzrost intensywności kontroli w województwie lubelskim oraz na utrzymywanie się wysokiego poziomu problemu skażenia instalacji c.w.u. bakteriami Legionella.

W województwie lubelskim podmioty lecznicze były najczęściej kontrolowanym typem obiektu. Rocznie kontrolowano około 50 obiektów i w około 13 z nich stwierdzono skażenia bakteriami Legionella.

Domy Pomocy Społecznej, podobnie jak podmioty lecznicze, wymagają szczególnej uwagi ze względu na zdrowie rezydentów. W latach 2022–2024 kontrolowano od 14 do 16 obiektów. Każdego roku stwierdzono skażenie w średnio 30% skontrolowanych placówek.

Na przestrzeni lat 2022–2024 zauważono znaczny wzrost kontroli w obiektach noclegowych, takich jak akademiki, bursy i hotele. W 2022 i 2023 roku kontrolowano jakość wody w około 6 obiektach tego typu. W 2024 roku skontrolowano znacznie więcej obiektów noclegowych w porównaniu do poprzednich lat, aż 25 budynków. Na wszystkie skontrolowane jakość wody została zakwestionowana w 9 z nich.

Skala skażenia bakterią Legionella

Analizując dane udostępnione przez WSSE w Lublinie, można zauważyć zwiększoną liczbę kontrolowanych obiektów. W 2024 r. odnotowano największą bezwzględną liczbę skażonych instalacji. Z kolei najwyższy odsetek skażonych obiektów w stosunku do ogólnej liczby kontroli w całym analizowanym okresie wystąpił w roku 2022.

We wszystkich latach dominował średni stopień skażenia, co stanowiło ok. 62–71% ogółu zakwestionowanych próbek. Niepokojącym trendem jest jednak wzrost liczby próbek z bardzo wysokim stopniem skażenia, które wzrosło z 1 próbki w 2022 r. do 6 w 2023 r., a następnie spadło do 3 w 2024 r.

Liczba zachorowań na legionellozę

Dostępne dane epidemiologiczne z województwa lubelskiego wskazują na niepokojący wzrost liczby przypadków legionelozy w latach 2023–2024.

W 2023 roku na terenie województwa lubelskiego odnotowano 5 przypadków zachorowań na legionelozę (1 przypadek prawdopodobny, 4 potwierdzone). Z kolei w 2024 roku na terenie województwa lubelskiego odnotowano 13 przypadków zachorowań na legionelozę (9 przypadków potwierdzonych, 4 prawdopodobne).

Województwo łódzkie

Stały monitoring obiektów

WSSE w Łodzi w każdym roku analizowanego okresu monitorowała setki obiektów, w których występuje podwyższone ryzyko skażenia c.w.u. bakteriami Legionella. Wśród kontrolowanych placówek znajdowały się szpitale i inne podmioty lecznicze, domy pomocy społecznej, placówki edukacyjne i wiele innych obiektów.

Podczas nadzoru, w wielu obiektach stwierdzono ponadnormatywny poziom Legionella sp., co skutkowało wydaniem decyzji administracyjnych nakazujących doprowadzenie jakości wody do obowiązujących wymagań oraz realizację zaleceń. W roku 2022 stwierdzono skażenie w 86 obiektach na 352 skontrolowane. W kolejnych latach liczba placówek w których stwierdzono skażenie była bardzo zbliżona, pomimo zwiększenia kontroli do 424 obiektów w roku 2023 i 410 obiektów w roku 2024. Oznacza to równocześnie, że w roku 2022 stwierdzono największy odsetek skażonych instalacji c.w.u. (24,4%).

Skala zachorowania na Legionellozę

Inspekcja sanitarna województwa łódzkiego odnotowała kilkanaście przypadków zachorowań na legionellozę (chorobę legionistów i gorączkę Pontiac) w latach 2022-2024. W roku 2022 stwierdzono 11 przypadków zachorowań z czego 10 z nich dotyczyło poważniejszego przebiegu – choroby legionistów. W kolejnych latach stwierdzono kolejno 15 i 14 przypadków i analogicznie większość przypadków dotyczyła choroby legionistów. Dodatkowo sprawozdanie z roku 2024 dostarcza informację o 3 przypadkach śmiertelnych.

Czynnikami narażenia, które udało się ustalić, były m.in. pobyty w klimatyzowanych pomieszczeniach (hotelach, także zagranicznych), korzystanie ze SPA, jacuzzi, basenów z mgiełką wodną, natrysków w obiektach użyteczności publicznej oraz źródeł termalnych.

Województwa małopolskie

Intensyfikacja nadzoru sanitarnego

WSSE województwa małopolskiego każdego roku pobierała ponad tysiąc próbek c.w.u. w ramach kontroli obecności bakterii Legionella. W roku 2022 pobrano 1028 próbek z czego ponadnormatywną liczbę bakterii Legionella sp. stwierdzono w 267 z nich, co stanowi 26% skażonych próbek. Rok później nadzór sanitarny został znacząco zwiększony. Badaniom mikrobiologicznym poddano 1529 próbek, wykazując skażenie w 212 z nich. Oznacza to jednocześnie, że odsetek skażonych próbek znacząco zmalał, do 14%. W roku 2024 liczba skontrolowanych próbek ponownie zmalała do 1277. Niestety sprawozdanie w tego roku nie dostarcza informacji o tym, jaka część z nich była skażona.

Organy Inspekcji Sanitarnej, w przypadku stwierdzenia skażenia instalacji ciepłej wody użytkowej, nakazywały podjęcie działań naprawczych i doprowadzenie jakości wody do zgodności z przepisami. Przeprowadzone badania i sprawozdania otrzymane od zarządców, spowodowały wydanie licznych decyzji administracyjny. W przypadkach skażenia wysokiego i bardzo wysokiego, decyzje nakazywały m.in. wyłączenie z użytkowania punktów czerpalnych.

Przypadki zakażeń bakterią Legionella

Na terenie województwa małopolskiego odnotowuje się wzrost liczby przypadków zakażeń bakterią Legionella (legioneloza i gorączka Pontiac). Szczegółowe dane dotyczące ilości zachorowań oraz zapadalności na 100 tys. ludności zostały umieszczone w tabeli 3. Jak podają sprawozdania z analizowanego okresu, wszystkie przypadki zakażeń stwierdzone na terenie województwa małopolskiego były związane z hospitalizacją. Ponadto 4 z nich zakończyły się zgonem związanym pośrednio lub bezpośrednio z legionelozą. Na terenie województwa małopolskiego odnotowano również jedno ognisko epidemiczne związane z Legionelozą i było to ognisko szpitalne. Z tą sytuacją wiążą się dwa przypadki zachorowania. Ognisko epidemiczne zostało wygaszone poprzez podjęcie odpowiednich działań.

Województwo podlaskie

Państwowa Inspekcja Sanitarna województwa podlaskiego w latach 2022-2024 podejmowała działania w zakresie nadzoru nad występowaniem bakterii z rodzaju Legionella w wewnętrznych instalacjach c.w.u. Oprócz działań nadzorczych prowadzone były również działania edukacyjnoinformacyjne.

Zakres działań kontrolnych

W ramach kontroli urzędowych oraz kontroli wewnętrznych prowadzonych przez zarządców obiektów, w analizowanym okresie, każdego roku wykonywano badania jakości wody w większej liczbie obiektów. Zwiększona ilość kontroli przełożyła się na większą bezwzględną ilość obiektów w których stwierdzono skażenie bakterią Legionella. Jak przedstawiono na wykresie 6, liczba skontrolowanych obiektów w roku 2024 byłą prawie dwukrotnie wyższa niż w roku 2022. Odsetek procentowy obiektów w których stwierdzono skażenie był najniższy w roku 2022 i wyniósł niecałe 13%. Największą skalę skażenia odnotowano w roku 2023, gdzie odsetek procentowy obiektów skażonych wyniósł 26% – dwukrotnie więcej niż rok wcześniej.

We wszystkich przypadkach stwierdzenia ponadnormatywnej liczby bakterii Legionella inspektorzy sanitarni prowadzili postępowania administracyjne, a zarządcy obiektów podejmowali działania naprawcze, polegające głównie na dezynfekcji systemów wodociągowych. Zarządcy obiektów w których stwierdzono skażenie byli zobowiązani do przedstawienia wyników badań potwierdzających poprawę jakości wody ciepłej.

Województwo pomorskie

Badania na obecność bakterii Legionella

Pomorska wojewódzka Inspekcja Sanitarna stale prowadzi nadzór nad jakością wody użytkowej w różnych obiektach. Są wśród nich szpitalne i inne podmioty lecznicze, DPS-y, Domy Seniora, obiekty noclegowe, baseny, domy studenckie, placówki oświaty i wiele innych. Analizując sprawdzania dotycząće stanu sanitarno-higieniczny województwa pomorskiego można zauważyć, że każdego roku wykonywana jest znacznie większa liczba badań jakości ciepłej wody, w kierunku bakterii Legionella.

Na przestrzeni analizowanego okresu, 2022-2024, ilość pobranych próbek do badań laboratoryjnych wzrosła dwukrotnie. Liczba zakwestionowanych próbek również się zwiększyła, nie przełożyło się to jednak na znaczy wzrost procentowej wartości skali skażenia. Szczegółowe ilości przebadanych próbek oraz próbek, w których jakość wody nie odpowiadała wymaganiom przedstawiono na wykresie 7.

Dane dotyczące zachorowań na legionelozę

Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Gdańsku w swoich sprawozdaniach umieściła również dane dotyczące ilości zapachorowań na legionellozę. Niestety pomimo wzmożonej kontroli oraz działań zapobiegawczych prowadzonych na terenie województwa pomorskiego, każdego roku stwierdzano większą ilość przypadków zachorowań na legionelozę. W 2022 roku stwierdzono 10, a rok później 16 przypadków zachorowań. Niestety rok 2024 również nie przyniósł poprawy, liczba zarejestrowanych zachorowań wyniosła aż 40. Dodatkowo, z powody zakażenia zmarły dwie osoby, a trzy osoby, również zakażone, zmarły na skutek chorób współistniejących. Wśród osób zakażonych każdego roku przeważały głównie osoby starsze oraz z chorobami współistniejącymi, co podkreśla znaczenie kontroli jakości wody w placówkach leczniczych, domach pomocy społecznej oraz domach seniora.

Województwo świętokrzyskie

Podsumowanie kontroli sanitarnej

Inspekcja Sanitarna województwa świętokrzyskiego stale kontroluje jakość c.w.u. w obiektach na terenie całego województwa (szpitale, domy pomocy społecznej, hotele, internaty, domy dziecka, itp.). Każdego roku wykonywano ponad 500 badań ciepłej wody w kierunku obecności bakterii Legionella. Liczba kontrolowanych obiektów oraz obiektów z ponadnormatywną obecnością bakterii Legionella przestawiono na wykresie 8. Procentowa wartość obiektów nie spełniających wymagań w analizowanym okresie wynosiła od 13% do 18%.

Jak informuje WSSE na skażenie wody i namnażanie się bakterii Legionella sp. w instalacjach wody ciepłej w nadzorowanych obiektach, w dużym stopniu ma wpływ zły stan techniczny i higieniczny, niewłaściwa eksploatacja, zbyt niska temperatura wody, obecność tzw. ,,ślepych odcinków” oraz brak lub zbyt niska częstotliwość przeprowadzanej dezynfekcji instalacji c.w.u.

Województwo wielkopolskie

Skala skażenia bakterią Legionella instalacji

Inspekcja Sanitarna województwa wielkopolskiego każdego roku pobierała wiele próbek c.w.u. z różnych budynków w ramach kontroli urzędowej nad bakteriami Legionella. Część badań jakości wody wykonywanych przez pracowników WSSE pochodziła z wewnętrznej kontroli realizowanej przez zarządców obiektów. Łącznie każdego roku wykonywano kilkaset badań próbek wody, stwierdzając ponadnormatywną obecność bakterii Legionella: około 23% w roku 2022 oraz 18% w roku 2023 i 2024. Szczegółowe dane dotyczące ilości analizowanych próbek oraz próbek skażonych przedstawiono na wykresie 9.

Wzmożony nadzór w szpitalach

Nadzór nad jakością ciepłej wody użytkowej był szczególnie intensywny w szpitalach i placówkach leczniczych. Każdego roku kontrolowano blisko 50 szpitali województw wielkopolskiego, a znaczna część próbek wody poddawanych analizie pochodziła właśnie ze szpitali. Każdego roku liczba pobieranych próbek był większa. W 2022 roku wyniosła ona 330, w 2023 471, a w roku 2024 pobrano 504 próbki ciepłej wody użytkowej.

Analiza mikrobiologiczna c.w.u. w szpitalach wielkopolskich doprowadzała do wydania decyzji administracyjnych z powodu wykrycia bakterii Legionella. W latach 2022-2023 było to 11 decyzji, niestety w roku 2024 ilość wydanych decyzji zwiększyła się dwukrotnie, wydano aż 22 decyzje.

Choroba legionistów w województwie wielkopolskim

Niestety wykryte skażenia instalacji c.w.u. przełożyły się na ciągle stwierdzane przypadki legionellozy. Niestety w tym przypadku można zauważyć wyraźny trend wzrostowy. Zapadalność każdego roku bardzo rośnie. Wskaźnik zapadalności na przestrzeni analizowanych trzech lat zwiększył się ponad pięciokrotnie.

Podsumowanie i wnioski

Analiza danych dotyczących skażenia bakterią Legionella w latach 2022–2024 na terenie wybranych województw ujawnia wciąż aktualny problem sanitarny. Mimo różnic regionalnych, można zaobserwować kilka wspólnych trendów.

Obiekty w których przebywają osoby szczególnie narażone na zachorowanie oraz cięższy przebieg choroby legionistów, czyli Domy Pomocy Społecznej, szpitale, placówki lecznicze są grupą najczęściej kontrolowanych obiektów. Niestety stałe kontrole tych obiektów informują o ciągłym skażeniu instalacji ciepłej wody użytkowej bakterią Legionella.

Analizując przedstawione dane można również zauważyć, że w wieli województwach wzrost intensywności kontroli realizowanych przez Państwową Inspekcję Sanitarną często przekłada się na wykrycie większej bezwzględnej liczby skażonych obiektów. Takie dane sugerują, że problem skażenia bakterią Legionella może być niedoszacowany.

Kilka wojewódzkich Inspekcji Sanitarnych podkreśla znaczenia kilku czynników które wpływają na rozwój bakterii Legionella – zły stan techniczny instalacji, zbyt niska temperatura wody i braku regularnej dezynfekcji.

Wnioski z analizy sprawozdań dostarczonych przez Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne są jednoznaczne. Niestety mimo zwiększonej świadomości i działań naprawczych, bakteria Legionella jest trwale obecna w instalacjach ciepłej wody użytkowej. Konieczne jest utrzymanie wzmożonego nadzoru sanitarnego, a także edukacja zarządców obiektów oraz systematyczne inwestowanie w modernizację i prawidłową eksploatację systemów wodociągowych.